Criminaliteitspreventie: oplossen of ontlopen van conflict?

Stelt u zich een gemeenschap voor waarin conflicten op een positieve manier worden aangepakt. Een land waar pijnlijke conflicten niet onopgelost blijven en waar betrokkenen elkaar niet eeuwig blijven ontwijken. Een land dat zichzelf specialiseert in het veilig en respectvol oplossen van conflicten, in plaats van het ontvluchten van deze. Deze andere samenleving lost haar conflicten niet op door op de eerste plaats te kiezen voor strafrechtelijke processen en opsluiting van daders van geweldsdelicten. In die samenleving is en blijft opsluiting weliswaar een optie, maar het is niet de eerste prioriteit. De eerste prioriteit is het bieden van mogelijkheden om het conflict dat door het geweldsdelict is ontstaan, op te lossen. Justitie is dan inderdaad het ‘ultimum remedium’ oftewel het laatste en niet het eerste station.

De oplossing is niet alleen het tonen van berouw, maar vooral samen met het slachtoffer en andere betrokkenen tot een plan te komen hoe de dader het leed en de schade kan herstellen. In dit proces verzinnen niet allerlei juridische deskundigen oplossingen, maar ‘facilitators’ die het conflict terugleggen bij betrokkenen en hen ondersteunen bij het zoeken van een vreedzame oplossing. Conflictoplossing komt dan niet van boven, maar onderaf, van betrokkenen zelf.

In die andere samenleving zitten daders niet domweg hun gevangenisstraf uit en puilt de gevangenis uit, zodat er geen geld meer is voor scholen en volksgezondheid. Maar in dit andere land krijgen daders ook niet langer vrijblijvende resocialisatie of therapie. Immers niet de therapie van, of sociaal werk voor de dader staat centraal, maar primair de oplossing van het conflict. Primair staat de schade en het leed van het slachtoffer. Hiermee worden therapie en resocialisatie als het ware geconditioneerd en alleen mogelijk als de dader zichzelf ook wil beteren.

In deze gemeenschap worden daders weliswaar in de gelegenheid gesteld om berouw te onderkennen, maar het draait vooral om het actiegericht en in overleg met betrokkenen herstellen van de schade en leed. Niet Strafrecht staat in dit systeem centraal maar Herstelrecht.

In deze gemeenschap zien we hoe slachtoffers elkaar steunen om de moeilijke stap te maken naar de confrontatie met de dader, die reeds aangetoond heeft het te willen goedmaken. Immers dat is een belangrijk criterium: de dader dient eerst te bekennen berouw te hebben en herstelverantwoordelijkheid te willen nemen.

Deze nieuwe gemeenschap staat niet alleen in dit ideaal. Het volgt andere landen die reeds in deze fase zijn voorgegaan. Het bestudeert de ‘good practice’ in Nieuw Zeeland waar reeds eind jaren ’80 de oorspronkelijke bevolking Maori’s, zelf om dit model verzocht heeft omdat het aansluit bij hun oude leefgewoonten. Daar heeft het model al bewezen effectief te kunnen zijn en daar is het alternatief zelfs vastgelegd in de wet. Jonge daders hebben daar het recht om een herstelrechtelijk traject te ondergaan voordat zij voor de rechter komen. Het model trok zoveel aandacht van moderne criminologen, dat het later werd overgeplant naar andere landen, zoals Canada, België, Zuid-Afrika en Colombia.

De nieuwe samenleving weet het beter. Die weet dat de opsluiting van daders in feite ‘soft’ is; terwijl juist de oplossing van het conflict moeilijk en ‘hard’ is. Bijvoorbeeld soms is het moeilijk (maar niet onmogelijk) om het gezin van de dader te ondersteunen in hun pogingen om over (eigen) pijn te praten, zoiets als berouw te onderkennen en dit te leren tonen. De nieuwe samenleving weet dat veel van onze daders zich ongevoelig tonen, maar dat dit selectief is en niet constant.
Minder moeilijk is het om in deze situatie van andere landen te leren hoe zij daar de eigen kracht voor herstelverantwoordelijkheid van gezinnen van de dader hebben weten te stimuleren. Of hoe zij het bestaande justitiële systeem variëren met deze nieuwe praktijk.

Stelt u zich een koninkrijk voor waar jonge Antilliaanse daders niet uit Nederland worden teruggestuurd, maar waar nagegaan wordt hoe deze jongeren samen met hun familie of vrienden het conflict, dat zij hebben veroorzaakt, willen goedmaken. Een koninkrijk waar hulpverleners positiever gebruik weten te maken van het conflict dat criminaliteit met zich meebrengt. Hier staat dan niet de Antilliaanse crimineel centraal, maar de sociale deskundigheid om het zelfcorrigerende vermogen van de daders te versterken. Immers deskundigen van die landen hebben aangetoond dat het gewelddadige gedrag, ook bij zware criminelen, niet voortdurend aanwezig is en dat er uitzonderingen in dat gedrag bestaan. Alleen worden deze lang niet altijd door het systeem gesignaleerd en versterkt.

In plaats van een taal die bol staat van problemen, staat de nieuwe taal van de deskundigen juist bol van de onderzochte oplossingskansen bij cliënten. Naast het hoge gebouw van problemen wordt een even hoog gebouw van mogelijke oplossingen voor de problemen neergezet. Met deze oplossingstaal wordt het beter mogelijk om aan te sluiten op de oplossingen die de cliënt (niet) wil, of hoe anderen in het gezin de dader kunnen helpen veranderen Zelfs is het mogelijk om hiermee tegenstellingen te bespreken over wat Justitie wil en wat zij willen en hoe dit dilemma aan te pakken.

De nieuwe deskundigheidstaal richt zich, zoals gezegd, niet alleen op deficiëntie en risico’s maar met name hoe de dadergroep in uiterst benarde en complexe omstandigheden soms toch positieve oplossingen heeft ontwikkeld. Waarom houden bijvoorbeeld sommige drugsdealers het voor gezien en willen ze hun leven veranderen?

Deskundigen van deze nieuwe denkschool richten zich op de enorme informatiestroom van universiteiten en therapeutische instellingen in het buitenland die thans experimenteren met oplossingsgerichte en herstelgerichte cirkels van mensen in de wijk, de gevangenis, op school en in beleid (zie sites:www.realjustice.org of ww.eigen-kracht.nl).

Beleid van gewelds- en criminaliteitspreventie 

Aan het woord in bovengenoemd stuk was dhr. drs. Chris Palm, coördinator van het programma van Geweld- en Criminaliteitspreventie van de Directie Sociale Ontwikkeling. Deze directie heeft in 2002 deze concepten beleidsmatig uitgewerkt in het rapport Werk- en Discussieplan Sociale Criminaliteitspreventie I. Nadat het hiermee in een eerste fase heeft geëxperimenteerd, heeft het in nauw overleg met het veld van hulpverleners in 2005 een tweede rapport uitgebracht.
In een ander nummer van Support zullen nieuwe elementen aan dit artikel worden toegevoegd, o.a. meer concrete informatie van de projecten.